Το τοπίο ως εξελικτικός πόρος και φύλακας της συλλογικής μνήμης: μια ζωντανή υποδομή ικανή να ανταποκριθεί στις προκλήσεις του μέλλοντος.

I Ευρωπαϊκά αγροτικά τοπία Είναι το αποτέλεσμα ενός διαλόγου μεταξύ ανθρώπων και περιβάλλοντος που ξεκίνησε πριν από αιώνες και περιέχει πολύ περισσότερες απαντήσεις από όσες φαίνεται να περιέχει. Οι παραδοσιακές γνώσεις και πρακτικές αποτελούν μια διαστρωμάτωση της τοπικής οικολογικής γνώσης που διαμορφώνει μια ανθεκτική υποδομή, ικανή να μετριάσει τους κινδύνους που προκύπτουν απόεγκατάλειψη των εδαφών και από απώλεια βιοποικιλότητας.

Αυτό που μπορεί να φαίνεται σαν ακίνδυνες εκτάσεις αγρών, στην πραγματικότητα, εποπτεύει μια συλλογική μνήμη που δεν είναι μόνο πολιτιστική κληρονομιά, αλλά και η πιο προηγμένη τεχνολογία για να αντιμετωπίσει... κλιματικές προκλήσεις του αύριο.

Αγροτικά τοπία ως ιστορική κληρονομιά

175 εκατομμύρια εκτάρια, σχεδόν το 40% του εδάφους της Ευρωπαϊκής Ένωσης: αυτή είναι η έκταση των αγροτικών περιοχών στην Γηραιά Ήπειρο. Οι γεωργικοί, δασικοί και κτηνοτροφικοί τομείς εδώ έχουν διαμορφώσει το τοπίο περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη δραστηριότητα:

Διαφορετική σε κάθε τόπο, η γεωργία έχει αλλάξει την οικολογική δομή, το περιβάλλον, τον πολιτισμό, την ιστορία, την πολιτική και την οικονομία, και με τη σειρά της έχει επηρεαστεί από αυτά. Τα αγροτικά τοπία, προϊόντα της συνεξέλιξης του ανθρώπου και των πόρων, αντικατοπτρίζουν πολύ καλά την ιστορία της Ευρώπης· αποτελούν τη συλλογική μας κληρονομιά.

διαβάζεται στοφυλλάδιο IFLA (Διεθνής Ομοσπονδία Αρχιτεκτόνων Τοπίου) Ευρώπη αφιερωμένη στα γεωργικά τοπία, που δημοσιεύθηκε το 2021.

Τα ευρωπαϊκά αγροπολιτιστικά τοπία, στην πραγματικότητα, έχουν διαμορφωθεί κατά τη διάρκεια των αιώνων και συνεχίζουν να αλλάζουν υπό την επίδραση ιστορικών τάσεων που τα συνδέουν στενά με την εξέλιξη των ανθρώπινων κοινοτήτων και των οικοσυστημάτων. Σύμφωνα με τους Ευρωπαίους αρχιτέκτονες τοπίου, αυτή η σύνδεση αντιπροσωπεύει μια κληρονομιά παγκόσμιας σημασίας τα οποία πρέπει να διατηρηθούν, να προωθηθούν και να τους επιτραπεί να εξελιχθούν. Τα αγροτικά τοπία, στην πραγματικότητα, είναι ζωντανά συστήματα διαποτισμένα με μια συλλογική μνήμη που αποτελεί ουσιαστικό πόρο για την ανθεκτικότητά τους — δηλαδή, για την ικανότητά τους να απορροφούν οικολογικές και δημογραφικές αλλαγές.

Ο FAO έχει ήδη ορίσει πάνω από 100 Παγκόσμια Σημαντικά Συστήματα Αγροτικής Κληρονομιάς (GIAHS), "συστήματα ζωντανής κληρονομιάς που κατοικούνται από κοινότητες που διατηρούν μια σύνθετη σχέση με την επικράτειά τουςΤα GIAHS χαρακτηρίζονται από αξιοσημείωτη αγροβιοποικιλότητα, παραδοσιακές γνώσεις, ανεκτίμητες κουλτούρες και βιώσιμα διαχειριζόμενα τοπία από αγρότες, βοσκούς, ψαράδες και κοινότητες για να εξασφαλίσουν τα προς το ζην και την επισιτιστική τους ασφάλεια. Οι αναβαθμίδες και οι ξερολιθιές που περιβάλλουν την καλλιέργεια αιωνόβιων ελαιόδεντρων στην Ιταλία, η Horta στη Βαλένθια και η συλλογική διαχείριση βοσκοτόπων στο Barroso της Πορτογαλίας αποτελούν εμβληματικά παραδείγματα αυτής της κληρονομιάς.

Νεωτερικότητα έναντι παραδοσιακής διοίκησης: η μελέτη στην Ισπανία

Η προσέγγιση που προσδιορίστηκε από τα Ηνωμένα Έθνη και έγινε αποδεκτή από τους Ευρωπαίους αρχιτέκτονες τοπίου προσδιορίζει τα αγροτικά τοπία ως βασικούς παράγοντες για την μετριασμός της κλιματικής αλλαγήςΟι παραδοσιακές γεωργικές πρακτικές, που βασίζονται σε βαθιά γνώση της περιοχής, αποτελούν επίσης μοντέλα ενεργειακής απόδοσης και διαχείρισης των υδάτινων πόρων· η γνώση του εδάφους και οι συνήθεις κλίσεις των παραγωγικών δραστηριοτήτων αποτελούν τη βάση μιας βιωσιμότητας ικανής να εξελίσσεται μαζί με το τοπίο, εξασφαλίζοντας μέσα διαβίωσης και ευημερίας. κοινοτικοί θεματοφύλακες των εδαφών.

Ωστόσο, τα ευρωπαϊκά αγροτικά τοπία φαίνεται να μην μπορούν να απορροφήσουν τις πιέσεις μιας νεωτερικότητας που απαιτεί εγκατάλειψη της υπαίθρου, τυποποίηση καλλιεργειών και μια συνεχώς αυξανόμενη ποσότητα φυσικών πόρων που θα διατεθούν για την «ανάπτυξη». Ο αντίκτυπος αυτής της ταχείας αποσύνθεσης, τόσο μακροσκοπικός που είναι ορατός με γυμνό μάτι σε όλη την ήπειρο, υποστηρίζεται επίσης από επιστημονικά στοιχεία. Μια μελέτη που δημοσιεύθηκε πριν από λίγες ημέρες στο περιοδικό Οικολογία Τοπίου ανέλυσε την κατάσταση στο Χρυσό Πεύκο, ένας ισπανικός δήμος στην αυτόνομη κοινότητα της Καστίλης και Λεόν, ο οποίος το 2020 είχε λιγότερους από 200 κατοίκους. Το χωριό, που βρίσκεται στο σύστημα φαραγγιών του ποταμού Ντουέρο, ιστορικά έχει διαμορφωθεί ως αγροτοδασικό-ποιμενικό οικισμό αυτοσυντήρησης.

Όπως και η υπόλοιπη αγροτική Ισπανία, το Πίνο ντελ Όρο άρχισε επίσης να αλλάζει δραματικά με το ερήμωση ξεκίνησε τη δεκαετία του 1960 (και συνεχίζεται ακόμη). Όπως αναφέρει η μελέτη:

Παρόλο που ορισμένοι εναπομείναντες κάτοικοι συνεχίζουν να ασχολούνται με τη γεωργία και την κτηνοτροφία, ο αριθμός τους είναι σημαντικά μικρότερος και ο πληθυσμός γερνάει. Με την εγκατάλειψη του τοπίου και τη μείωση του πληθυσμού, έχει επίσης σημειωθεί σταδιακή απώλεια του πλούτου των γνώσεων και των δεξιοτήτων που σχετίζονται με τη βιώσιμη χρήση και διαχείριση του αγρο-δασο-ποιμενικού τοπίου.

Με ποιες συνέπειες;

Η αντίληψη του αγροτικού τοπίου: ένα ζήτημα ταυτότητας

Σήμερα, η περιοχή του φαραγγιού Ντούρο έχει ανακηρυχθεί φυσικό πάρκο και ολόκληρη η περιοχή του Πίνο ντελ Όρο αποτελεί μέρος του Αποθέματος Βιόσφαιρας Μεσέτα Ιμπέρικα. Η μοναδική φυσική ομορφιά της περιοχής είναι ευρέως αναγνωρισμένη, αλλά αυτό δεν φαίνεται να μπορεί να σταματήσει τη διάβρωση ενός παραδοσιακού πολιτισμού που χάνεται. αγροτικές μεταρρυθμίσεις, μονοκαλλιέργειες και δασικές πυρκαγιές.

Η έρευνα των Kyle P. Hearn και Nora Fagerholm μας επιτρέπει να εξετάσουμε το πρόβλημα από μια ενδιαφέρουσα οπτική γωνία, επειδή ενσωματώνει ιστορικά δεδομένα με μελλοντικές προκλήσεις βιωσιμότητας, αλλά πάνω απ' όλα επειδή λαμβάνει υπόψη τις αντιληπτική διάσταση του τοπίου και τις αλλαγές του, δίνοντας φωνή στους ανθρώπους που το έχουν ζήσει και που το ζουν καθημερινά.

Συνεντεύξεις με ντόπιους αποκάλυψαν τέσσερις κρίσιμες αλλαγές: την απώλεια άγριων ειδών και την εισαγωγή χωροκατακτητικών ειδών (επίσης μετά τη δημιουργία του φυσικού πάρκου το 2002)· την εγκατάλειψη ημιφυσική βλάστηση, η οποία σήμερα αυξάνεται ανεξέλεγκτα· ο ιστορικός ρόλος των ζώων βοσκής και η παρακμή τους· η εξαφάνιση των καλλιεργειών και ο κατακερματισμός της γεωργικής γης.

«Στο παρελθόν, υπήρχαν πολύ λίγα καυσόξυλα επειδή χρησιμοποιούνταν τόσο συχνά. Τώρα υπάρχει περισσότερη βλάστηση. Τώρα υπάρχει πολλή αχρησιμοποίητη γη.»

λέει ένας ερωτηθείς. Η μείωση του πληθυσμού (μαζί με την άφιξη των σομπών βουτανίου) έχει αφήσει πίσω της θαμνώδη βλάστηση και δάση που εξαπλώνονται πάνω σε ό,τι έχει απομείνει από το γη που κάποτε χρησιμοποιούντανΑποτέλεσμα: το 2017, μια μεγάλη πυρκαγιά έκαψε μεγάλο μέρος αυτής της νέας βλάστησης. Η εγκατάλειψη των παραδοσιακών πρακτικών δεν αφορά μόνο την πολιτιστική φτώχεια: η απώλεια αρχαίων μονοπατιών και βοσκοτόπων έχει κάνει την περιοχή... πολύ πιο ευάλωτα στις πυρκαγιέςΑυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η μελλοντική βιωσιμότητα δεν μπορεί να αγνοήσει την προστασία μιας ιστορικής κληρονομιάς που έχει τις ρίζες της στη γη και στους αιώνες.

Ακολουθούν τρεις πληροφορίες που μπορεί να σας ενδιαφέρουν:

Βιοφιλικός σχεδιασμός και θεραπευτική επίδραση: η νέα ζωή των δρόμων
Αγροτική Καινοτομία στο Shan: Τεχνολογίες για Πράσινη Γεωργία
Καινοτομία στις Ατόλες: Η γεωργία αλλάζει το Κιριμπάτι